Paleografie
Om oude teksten te kunnen lezen moet men zich daarin wel oefenen.Omdat dit echter niet zo vanzelfsprekend is, geeft Erfgoed Balen een cursus paleografie (lezen van oud schrift). Dit gebeurt eenmaal per maand op een donderdagavond van 19.30u tot 21.30u. Tijdens deze lessen worden willekeurige teksten van vroeger (meestal van voor 1800) samen in groep gelezen en uitgepluisd en de inhoud besproken. Indien U zich hiervoor interesseert en wil meedoen kan dat nog altijd. U kan probleemloos inpikken. Voor meer info hierover kan U terecht op het secretariaat.
Hieronder een voorbeeld van een stukje tekst.
Filoloog maakt heemkundigen wegwijs in oude documenten.
Paleografie? Nee, het is geen besmettelijke ziekte en ook geen uitgestorven plantensoort, maar een wetenschap waarop steeds meer mensen een beroep doen. Balenaar Leo Bux schreef een basiswerk voor wie oude documenten wil lezen. De heemkundigen van Vlaanderen zullen hem dankbaar zijn.
Nogal wat mensen gaan in hun vrije tijd op zoek naar de roots van hun familie of de geschiedenis van hun dorp of wijk. Als ze oude documenten willen uitpluizen, stuiten ze op een levensgroot probleem: hoewel de teksten in het Middelnederlands zijn geschreven, blijken ze vaak zo goed als onleesbaar voor de moderne mens. Opnieuw leren lezen dan maar? "Daar komt het op neer", bevestigt Leo Bux. In zijn Balense woonst, volgestouwd met boeken, verklaart de docent-op-rust het hoe en waarom van zijn boek.
"In het begin van de jaren negentig gaven de heemkringen van Mol en Balen al cursussen oud schrift. Daaruit groeiden diverse werkgroepen. Oude teksten 'ontcijferen' doe je immers beter in groep: je leert van elkaar. Wat er echter ontbrak was een basisinleiding, een werkje waarin de beginselen van de paleografie duidelijk worden uitgelegd. De meeste mensen gaan oude teksten lezen, om hun stamboom op te stellen, maar het werkterrein van de paleografie is veel ruimer dan bijvoorbeeld alleen maar oude notaristeksten.
Bestond zo'n handleiding dan nog niet? Toch niet op het geschikte niveau volgens Leo Bux. “Zelfs in universitaire cursussen heb ik geen werkdocument gevonden dat een basisinzicht geeft in de ontwikkeling van onze spelling en ons schrift. Mijn boek is bedoeld voor leken, niet-historici dus, die toch een degelijke achtergrond willen. Het geeft een historisch inzicht in de ontwikkeling van ons schrift, het verklaart bepaalde eigenaardigheden van onze spelling, het licht een aantal schrifttypes toe. Het brengt ook de nodige terminologie aan: een horizontale streep op de drukletter T bijvoorbeeld, noemt men een dakstreep”.
Leken
Het boek is opgevat als een werkboek. Op het einde zitten een aantal tekstfragmenten: iets van Jacob van Maerlant, het begin van de Reinaert, een notaristekst, enzovoort. Als je verder terug gaat in de geschiedenis worden de teksten duidelijker leesbaar, maar moeilijker qua betekenis. In de Middeleeuwen sloeg de benaming huysman natuurlijk niet op een thuiswerkende man; een huysman was een boer. "Uiteraard leest mijn boek niet zo vlot als Suske en Wiske" stelt Bux. "Maar ik denk dat het voor een grote groep van mensen met belangstelling voor geschiedenis een zeer bruikbaar hulpmiddel kan zijn."
Initiatie in de Paleografie kost 20,00€ en kan je bestellen bij Erfgoed Balen.
Middeleeuwse teksten laten zich ontcijferen
In de paleografie komt het erop aan de voornaamste druk- en schrijfletters te herkennen, allerlei afkortingen te ontcijferen en gewijzigde taalvormen te doorzien. Je moet weten dat een vijftiende-eeuwse mage of maech een bloedverwant is, en dat mogen in het Middelnederlands kunnen betekent. In de Middeleeuwen zei men ook huysvrouwe tegen wijfje van een dier. En een Quene, van dezelfde oorsprong als het Engelse queen, betekent niet alleen oude vrouw (kween) maar ook onvruchtbare koe!
Daarbij komt nog dat er minder of helemaal geen leestekens voorkomen in oudere teksten. Lidwoorden, voorzetsels en voornaamwoorden worden vastgehecht aan de betekenisdragende woorden. Kortom, wie niet over de nodige sleutels beschikt, raakt nooit binnen in zo’n “Nederlandse” tekst.
